W postępowaniu karnym jedną ze stron tego postępowania jest pokrzywdzony, a więc każdy, czyje dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przestępstwem. Innymi słowy, pokrzywdzonym jest osoba, która została bezpośrednio poszkodowana na skutek przestępstwa – przykładowo w przypadku kradzieży będzie to właściciel skradzionej rzeczy, zaś w razie zaistnienia wypadku drogowego, pokrzywdzonym jest osoba, która w wypadku tym doznała obrażeń ciała i która jednocześnie nie jest sprawcą tego wypadku. Na etapie postępowania przygotowawczego, prowadzonego przez prokuraturę lub policję, a więc jeszcze zanim sprawa zostanie przekazana do właściwego sądu, pokrzywdzony na swój wniosek może m.in. zapoznawać się z aktami sprawy, składać wnioski dowodowe, czy uczestniczyć w przesłuchaniu świadków.
Sytuacja zmienia się po złożeniu aktu oskarżenia i przekazaniu akt sprawy do sądu. Stroną w procesie karnym jest oskarżyciel publiczny (którym w sprawach karnych z reguły jest prokurator albo policja), oskarżony oraz oskarżyciel posiłkowy. Jeśli zatem pokrzywdzony chce aktywnie działać również w trakcie postępowania sądowego, to musi być oskarżycielem posiłkowym. W przeciwnym razie pokrzywdzony nie będzie mógł brać czynnego udziału w rozprawach sądowych, tj. zadawać pytań oskarżonemu i świadkom, składać wniosków dowodowych ani nawet złożyć apelacji od wyroku, jeśli nie będzie zadowolony z jego treści (za wyjątkiem wyroku warunkowo umarzającego postępowanie).
Po której stronie w procesie karnym występuje oskarżyciel posiłkowy?
Istotą instytucji oskarżyciela posiłkowego, jak sama nazwa wskazuje, jest popieranie aktu oskarżenia złożonego przez prokuratora albo policję. Oskarżyciel posiłkowy na rozprawie występuje obok oskarżyciela posiłkowego, składając oświadczenia, wnioski i zadając pytania osobom przesłuchiwanym po oskarżycielu publicznym. O pomocniczym charakterze oskarżyciela posiłkowego świadczy zresztą miejsce na sali rozpraw, jakie on zajmuje – po tej samej stronie sali i obok prokuratora.
Czy oskarżyciel posiłkowy może działać na korzyść oskarżonego?
Zdarzają się jednak sprawy, w których oskarżyciel posiłkowy w istocie działa wbrew oskarżycielowi publicznemu i na korzyść oskarżonego, zmierzając do uniewinnienia oskarżonego. Takie sytuacje mają miejsce m.in. w procesach karnych dotyczących wypadków drogowych, w których jako oskarżyciel posiłkowy niekiedy zgłasza się zakład ubezpieczeń, w którym oskarżony (sprawca wypadku) miał wykupioną polisę obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego OC. W takim przypadku ubezpieczyciel, w którego interesie leży, aby nie wypłacić pokrzywdzonemu żadnego odszkodowania, względnie w jak najmniejszej wysokości, dąży do wydania wyroku uniewinniającego albo przynajmniej do wykazania przyczynienia pokrzywdzonego do zaistnienia wypadku lub zwiększenia jego skutków. Z moich obserwacji wynika, że adwokat reprezentujący zakład ubezpieczeń, częstokroć jest aktywniejszym uczestnikiem procesu karnego aniżeli obrońca oskarżonego.
Zaznaczyć należy, że nawet jeśli do sprawy jako oskarżyciel posiłkowy zgłosi się zakład ubezpieczeń, to nie wyklucza to udziału pokrzywdzonego w tym procesie jako również oskarżyciela posiłkowego.
Co zrobić aby być oskarżycielem posiłkowym?
Aby uzyskać status oskarżyciela posiłkowego i korzystać z uprawnień strony w procesie karnym, należy złożyć oświadczenie o zamiarze wykonywania uprawnień oskarżyciela posiłkowego. Oświadczenie takie należy złożyć ustnie na pierwszej rozprawie albo pisemnie, ale najpóźniej do momentu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej, a więc przed odczytaniem aktu oskarżenia przez prokuratora, co następuje z reguły na początku pierwszej rozprawy. Termin ten jest nieprzekraczalny i nie podlega przywróceniu, więc jeśli go przegapisz, to niestety nie możesz już być oskarżycielem posiłkowym – w takim przypadku masz nadal jedynie status pokrzywdzonego i możesz właściwie tylko biernie obserwować przebieg rozpraw, bez prawa zadawania komukolwiek pytań, składania oświadczeń procesowych, czy wniosków dowodowych.
Osobie, która nie jest adwokatem, może bardzo łatwo umknąć na rozprawie moment rozpoczęcia przewodu sądowego, zwłaszcza, że stosunkowo niewielu sędziów pyta pokrzywdzonych, czy chcą być oskarżycielami posiłkowymi. Aby uniknąć takiej sytuacji, najlepiej od razu po otrzymaniu z sądu zawiadomienia o terminie pierwszej rozprawy, wysłać do sądu pismo z oświadczeniem o zamiarze działania jako oskarżyciel posiłkowy. Sąd ma bowiem obowiązek wysłać do pokrzywdzonego zawiadomienie o terminie pierwszej rozprawy. Przyjmuje się, że oświadczenie o zamiarze wykonywania uprawnień oskarżyciela posiłkowego, można złożyć jeszcze na etapie postępowania przygotowawczego po przedstawieniu zarzutu podejrzanemu (tj. jeszcze zanim sprawa trafi do sądu wraz z aktem oskarżenia). Mimo to część sędziów stoi na stanowisku, że takie oświadczenie należy złożyć dopiero na etapie sądowym.
Ilu oskarżycieli posiłkowych może być w sprawie karnej?
Sąd może odmówić dopuszczenia określonej osoby do udziału w sprawie jako oskarżyciel posiłkowy, jeśli stwierdzi, że w sprawie występuje już zbyt duża liczba oskarżycieli posiłkowych, jeżeli jest to niezbędne do zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania albo że dana osoba nie może być oskarżycielem posiłkowym. W tych dwóch pierwszych przypadkach oskarżyciel posiłkowy, który nie został dopuszczony do udziału, może przedstawić sądowi na piśmie swoje stanowisko w terminie 7 dni od doręczenia mu postanowienia sądu o odmowie dopuszczenia go do udziału w sprawie.
Ograniczenie liczby oskarżycieli posiłkowych (np. do 10 osób) zdarza się często w sprawach gospodarczych, w których liczba pokrzywdzonych wynosi kilkadziesiąt, a czasami nawet kilkaset, czy kilka tysięcy osób.
Jeśli zaś chodzi o sprawy karne dotyczące wypadków drogowych, to należy mieć na uwadze, że oskarżycielem posiłkowym nie może być każda osoba, która doznała jakichkolwiek obrażeń ciała w wyniku wypadku. Oskarżycielem posiłkowym w takich sprawach może być wyłącznie pokrzywdzony, który doznał obrażeń ciała na czas przekraczających 7 dni (tzw. średniego uszczerbku na zdrowiu) albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Ponadto w razie śmierci pokrzywdzonego na skutek wypadku, oskarżycielem posiłkowym może być jego osoba najbliższa (o czym szerzej poniżej). Osoba, która doznała obrażeń tzw. lekkich (tj. poniżej 7 dni), co ma miejsce np. w razie doznania ogólnych potłuczeń ciała lub skręcenia odcinka szyjnego kręgosłupa (tzw. uraz typu whiplash), oskarżycielem posiłkowym nie może być w procesie karnym dotyczącym przestępstwa z art. 177 k.k.
Odmawiając dopuszczenia pokrzywdzonego do udziału w sprawie w charakterze oskarżyciela posiłkowego, sąd wydaje postanowienie, na które nie przysługuje zażalenie.
Kto może być oskarżycielem posiłkowym w razie śmierci pokrzywdzonego?
Śmierć pokrzywdzonego albo oskarżyciela posiłkowego (w wyniku przestępstwa albo w wyniku zupełnie innych przyczyn) nie oznacza, że w postępowaniu karnym nie będzie oskarżyciela posiłkowego. W takim bowiem przypadku osoby najbliższe lub osoby pozostające na utrzymaniu zmarłego mogą przystąpić do postępowania w charakterze oskarżyciela posiłkowego. Za osobę najbliższą uważa się małżonka, wstępnego (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie), zstępnego (dzieci, wnuki, prawnuki), rodzeństwo, powinowatych w tej samej linii lub stopniu oraz osobę pozostającą w stosunku przysposobienia oraz jej małżonka, a także osobę pozostającą we wspólnym pożyciu (tzw. partner życiowy).
adwokat Marcin Wolski
Kancelaria Adwokacka Wrocław