W postępowaniach zarówno karnych, jak i cywilnych dotyczących wypadków drogowych często można spotkać się z terminem przyczynienie pokrzywdzonego (poszkodowanego). Jest to sytuacja, w które osobą odpowiedzialną za zaistnienie wypadku drogowego lub zwiększenie jego skutków odpowiedzialność ponosi nie tylko jego sprawca (np. kierowca drugiego pojazdu), ale także osoba, która w wyniku tego wypadku doznała obrażeń ciała lub poniosła w nim śmierć. Pokrzywdzony może przyczynić się zarówno do samego zaistnienia wypadku drogowego (np. poprzez przekroczenie prędkości albo wejście na przejście dla pieszych bezpośrednio przed nadjeżdżający pojazd), jak i do zwiększenia jego skutków (np. wskutek niezapięcia pasów bezpieczeństwa w samochodzie albo podróżowanie motocyklem bez kasku ochronnego). Bywają także sytuacje, w których poszkodowany przyczynił się jednocześnie do zaistnienia wypadku i do zwiększenia jego skutków. Przyczynienie generalnie jest niekorzystną sytuacją dla pokrzywdzonego, ponieważ oznacza, że otrzyma on wówczas mniejsze zadośćuczynienia i odszkodowanie.
W niniejszym artykule dowiesz się m.in. jakie są skutki konsekwencje przyczynienia w postępowaniu karnym i cywilnym, kto decyduje o stopniu przyczynienia, a także jakie przyczynienie przyjmowane jest w najczęściej spotykanych przypadkach nieprawidłowego zachowania poszkodowanego.
Jakie są skutki przyczynienia w postępowaniu karnym?
W prawie karnym nie istnieje przepis prawny, który formalnie regulowałby przyczynienie pokrzywdzonego. Przyczynienie to traktowane jest jako element stanu faktycznego ustalanego przez sąd. Jeśli w procesie karnym sąd ustali, że pokrzywdzony przyczynił się do zaistnienia wypadku lub zwiększenia jego skutków, to stanowi to istotną okoliczność łagodzącą, która powinna mieć wpływ na wymiar kary. Innymi słowy, przyczynienie pokrzywdzonego powinno skutkować wymierzeniem oskarżonemu przez sąd łagodniejszej kary. W postępowaniu karnym nie określa się – w przeciwieństwie do postępowania cywilnego – stopnia przyczynienia pokrzywdzonego. W orzecznictwie sądów karnych można spotkać się co najwyżej z określeniem, że pokrzywdzony przyczynił się albo przyczynił się znacznie.
Jakie są skutki przyczynienia w sprawie cywilnej?
W prawie cywilnym przyczynienie poszkodowanego – w przeciwieństwie do prawa karnego – ma swoje ustawowe unormowanie w przepisie art. 362 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a zwłaszcza do stopnia winy obu stron.
W sprawie cywilnej przyczynienie poszkodowanego do wypadku lub jego skutków wpływa istotnie na wysokość – wypłacanego przez ubezpieczyciela albo zasądzanego przez sąd – zadośćuczynienia i odszkodowania. Wielkość tego przyczynienia określana jest procentowo i następnie o ustalony procent pomniejszane jest odszkodowanie. Przykładowo, jeśli należna poszkodowanemu kwota zadośćuczynienia ustalona zostanie na 100.000 zł, natomiast przyczynienie poszkodowanego ustalone zostanie na poziomie 40 %, to wypłacona zostanie mu kwota 60.000 zł (100.000 zł minus 40 % ze 100.000 zł, tj. 40.000 zł).
Przyczynienie poszkodowanego skutkuje pomniejszeniem wszystkich należnych mu kwot, a więc nie tylko zadośćuczynienia, ale też odszkodowania z tytułu np. zwrotu kosztów leczenia, rehabilitacji, opieki, uszkodzonego mienia, a także ewentualnej renty wyrównawczej.
Kto decyduje o stopniu przyczynienia poszkodowanego?
O rozmiarze przyczynienia poszkodowanego na etapie postępowania likwidacyjnego (tj. przed towarzystwem ubezpieczeń) decyduje ubezpieczyciel, które stopień przyczynienia wskazuje w wydanej decyzji, uzasadniając swoje stanowisko w tym zakresie. Ostateczną decyzję w tym zakresie podejmuje jednak sąd – oczywiście tylko w tych sprawach, w których poszkodowany zdecydował się na dochodzenie swoich roszczeń w postępowaniu sądowym. Wyłącznie sąd orzekający w danej sprawie jest uprawniony ustalić, czy poszkodowany w ogóle się przyczynił do wypadku lub zwiększenia jego skutków, jak również określić stopień tego przyczynienia. Niestety w praktyce sądowej spotkać się można z oczywiście błędną praktyką zadawania przez sądy biegłym pytań o to, w jakim stopniu każdy z uczestników przyczynił się do wypadku.
Opinia biegłego z zakresu ruchu drogowego a przyczynienie poszkodowanego
W sprawach dotyczących wypadków drogowych kluczowym dowodem, na którym swoją decyzję w zakresie stopnia przyjętego przyczynienia opiera zarówno towarzystwo ubezpieczeń, jak i sąd, jest opinia biegłego z zakresu rekonstrukcji wypadków drogowych, która wydawana jest w zasadzie zawsze najpierw w postępowaniu karnym na zlecenie prokuratury lub policji. Zatem o samym istnieniu przyczynienia decyduje w istocie przede wszystkim właśnie taki biegły.
Czy przyczynienie poszkodowanego można kwestionować?
W wielu przypadkach ustalone przez biegłego przyczynienie pokrzywdzonego do wypadku drogowego można i należy kwestionować. Biegli z zakresu rekonstrukcji wypadków drogowych przy sporządzaniu opinii niestety również popełniają błędy, których skutkiem może być nieprawidłowe ustalenie, że pokrzywdzony w ten czy inny sposób przyczynił się do wypadku. Błędy te mogą polegać na błędach czysto technicznych (np. obliczenia fizyczne, przyjęcie nieprawidłowych parametrów do obliczeń), jak również na nieprawidłowej wykładni przepisów ustawy Prawo o ruchu drogowym. Kwestionowanie samego faktu przyczynienia pokrzywdzonego należy zatem zawsze rozpocząć od kwestionowania opinii biegłego z zakresu rekonstrukcji wypadków drogowych wydanej w postępowaniu karnym, ale do tego wymagane jest posiadanie odpowiedniej wiedzy i doświadczenia w sprawach dotyczących wypadków drogowych. Samo wskazanie, że nie zgadzamy się z opinią biegłego i przedstawienie własnej oceny sprawy będzie niewystarczające, gdyż każdorazowo należy wykazać popełnienie przez biegłego konkretnych błędów i dopuszczenie się określonych uchybień czy nieprawidłowej wykładni obowiązujących przepisów. W większości przypadków do skutecznego zakwestionowania przyczynienia pokrzywdzonego konieczne będzie doprowadzenie do powołania nowego biegłego z zakresu rekonstrukcji wypadków drogowych.
Jakie przyczynienie przyjmuje towarzystwo ubezpieczeń?
Stopień przyczynienia poszkodowanego przyjmowany przez zakłady ubezpieczeń wypłacające zadośćuczynienie lub odszkodowanie w związku z wypadkiem drogowym uzależniony jest od okoliczności konkretnego zdarzenia. Niestety dla poszkodowanych ubezpieczyciele z reguły dość mocno zawyżają stopień przyczynienia, co podyktowane jest zamiarem wypłacenia poszkodowanemu jak najniższego odszkodowania. Nawet jeśli odpowiedzialność z zaistnienie wypadku ponosi inna osoba, to nierzadko można spotkać się z sytuacjami pomniejszania przez ubezpieczycieli odszkodowania o 70 % czy 80 %. Zdarzają się także przypadki przyjmowania przyczynienia na poziomie 90 %, a incydentalnie nawet o 99 %.
Zatem do przyczynienia przyjmowanego przez towarzystwa ubezpieczeń należy podchodzić z dużą rezerwą i wielu przypadkach bezwzględnie trzeba je kwestionować.
Jakie przyczynienie przyjmuje sąd?
W procesach cywilnych rozmiar przyczynienia poszkodowanego ustalany przez sądy jest już z reguły znacznie rozsądniejszy, aniżeli ma to miejsce na etapie postępowania likwidacyjnego przed ubezpieczycielem. Z reguły przyczynienie to waha się między 20 % a 50 %. Niekiedy przyczynienie to może być wyższe niż 50 %, zwłaszcza w przypadku kumulacji wielu negatywnych zachowań poszkodowanego, jak np. spożywanie alkoholu razem z kierowcą, nakłanianie go do kierowania samochodem i podróżowanie bez zapiętych pasów bezpieczeństwa.
Czy przyczynienie w sprawie cywilnej musi być takie samo, jak w sprawie karnej?
Nie. Ustalony w postępowaniu karnym stopień przyczynienia pokrzywdzonego nie jest wiążący w postępowaniu cywilnym. Sąd cywilny może przyjąć przyczynienie zarówno wyższe, jak i niższe aniżeli ustalone w sprawie karnej, a nawet może uznać, że poszkodowany w ogóle nie przyczynił się do zaistnienia wypadku lub jego skutków.
Jakie przyczynienie z powodu podróżowania z nietrzeźwym kierowcą?
Jeśli pasażer pojazdu, który prowadzony jest przez kierowcę znajdującego się pod wpływem alkoholu, w momencie wypadku ma świadomość nietrzeźwości kierowcy, to w takiej sytuacji stopień przyczynienia przyjmowany przez sądy w procesach cywilnych kształtuje się z reguły na poziomie 50 %.
W wielu przypadkach pomimo podróżowania z nietrzeźwym kierowcą przyczynienie poszkodowanego można całkowicie podważyć albo je co najmniej znacznie zmniejszyć. Dotyczy to przykładowo sytuacji, gdy do zaistnienia wypadku doprowadził inny uczestnik ruchu aniżeli nietrzeźwy kierowca lub gdy stopień nietrzeźwości kierowcy był na tyle niewielki, że podróżujący z nim pasażer nie mógł zorientować się, że kierowca znajduje się pod wpływem alkoholu.
Jakie przyczynienie z powodu podróżowania z kierowcą pod wpływem narkotyków?
Stopień przyczynienia poszkodowanego z powodu świadomej jazdy z kierowcą znajdującym się pod wpływem narkotyków jest zazwyczaj taki sam, jak w przypadku kierowcy nietrzeźwego, a więc oscyluje w granicach 50 %. Zauważyć jednak należy, że znacznie trudniej jest rozpoznać, że osoba znajduje się pod wpływem narkotyków niż pod wpływem alkoholu (kiedy występuje bełkotliwa mowa, ruchy ciała są spowolnione, a z ust kierowcy wydobywa się woń alkoholu), dlatego w przypadku podróżowania z kierowcą znajdującym się pod wpływem narkotyków możliwości zakwestionowania przyczynienia poszkodowanego mogą być większe.
Jakie przyczynienie z powodu braku pasów?
W Polsce od początku lat dziewięćdziesiątych istnieje obowiązek zapinania pasów bezpieczeństwa. W związku z tym w przypadku niezapięcia pasów w zasadzie zawsze przyjmowane jest przyczynienie poszkodowanego do zwiększenia skutków wypadku, co nie oznacza jednak, że w każdej sytuacji przyczynienie to jest zasadne. Wysokość tego przyczynienia uzależniona jest od okoliczności konkretnej sprawy, a zwłaszcza od mechanizmu danego wypadku drogowego. Za brak pasów bezpieczeństwa stopień przyczynienia przyjmowany jest w zakresie od 30 % do nawet 80 %. W niektórych sytuacjach przyczynienie można jednak całkowicie wykluczyć.
Jakie przyczynienie w przypadku wtargnięcia na jezdnię?
W sprawach dotyczących wypadków drogowych z udziałem pieszych niezwykle często pojawia się zagadnienie przyczynienia potrąconego pieszego z powodu wtargnięcia bezpośrednio przed nadjeżdżający pojazd, czy z powodu niezachowania szczególnej ostrożności podczas pokonywania przez pieszego przejścia dla pieszych. W zależności od okoliczności danej sprawy stopień przyczynienia przyjmowany przez sądy w takich sprawach oscyluje między 30 % a 50 %, zaś w przypadku pieszego nietrzeźwego, czy stosunkowo niewielkiego naruszenia przez kierowcę pojazdu przepisów, stopień przyczynienia może nawet przekroczyć 50 %.
Jakie przyczynienie z powodu przekroczenia prędkości dopuszczalnej?
Choć kierujący pojazdem, który jedzie drogą z pierwszeństwem przejazdu, z reguły nie ponosi odpowiedzialności z wypadek drogowy, jeśli pojazd wyjeżdżający z drogi podporządkowanej doprowadzi do zderzenia, to jednak w przypadku przekroczenia przez kierowcę posiadającego pierwszeństwo prędkości administracyjnie dopuszczalnej, może okazać się, że przyczynił się on do zaistnienia wypadku. Wówczas stopień przyczynienia poszkodowanego kierowcy wynosi między 30 % a 50 %.
Jakie przyczynienie w przypadku śmierci poszkodowanego?
Przyczynienie poszkodowanego, który poniósł śmierć na skutek wypadku drogowego, rozciąga się na sytuację prawną jego osób najbliższych, które dochodzą zapłaty zadośćuczynienia i odszkodowania w związku z jego śmiercią. Jeśli przykładowo zmarły poszkodowany przyczynił się do wypadku drogowego lub jego skutków w 50 %, to wszyscy członkowie jego rodziny otrzymają kwoty zadośćuczynienia i odszkodowania obniżone o 50 %.
Podsumowując, przyczynienie stanowi niezwykle istotne zagadnienie zarówno w postępowaniu karnym, jak i cywilnym dotyczącym wypadku drogowego, gdyż ma istotny wpływ na treść wyroku zarówno sądu karnego, jak i sądu cywilnego. Każdorazowo należy jednak gruntownie zweryfikować zarówno samą zasadność ustalonego przyczynienia, jak i jego stopień, albowiem ma to kluczowy wpływ na wysokość należnych poszkodowanemu kwot zadośćuczynienia i odszkodowania.
adwokat Marcin Wolski
Kancelaria Adwokacka Wrocław