W sprawach karnych dotyczących zabójstw, wypadków drogowych czy nieumyślnego spowodowania śmierci człowieka, jednym z kluczowych dowodów jest opinia z sekcji zwłok. Jest to też dokument, o który zawsze pytają mnie Klienci, ponieważ opinia taka jest niezbędna do uzyskania wypłaty świadczeń z polisy na życie lub z ubezpieczenia grupowego. W niniejszym artykule opisuję, czym jest opinia sekcyjna, co zawiera jej treść, ile się czeka na jej wydanie oraz jak z praktycznego punktu widzenia wygląda proces jej uzyskiwania.
Co to jest opinia sekcyjna?
Opinia sekcyjna, nazywana też potocznie „sekcją zwłok”, jest w istocie protokołem oględzin zewnętrznych i wewnętrznych zwłok ludzkich i taki właśnie tytuł najczęściej ona posiada.
W opinii sekcyjnej umieszcza się szczegółowy opis obrażeń zewnętrznych i wewnętrznych ujawnionych przez biegłego podczas wykonywania oględzin i badania sekcyjnego zwłok.
Kto wydaje opinię sekcyjną?
Badanie sekcyjne zwłok oraz opinię sądowo-lekarską wydaje biegły sądowy powołany przez prokuratora. Jest to biegły lekarz, posiadający specjalizację z zakresu medycyny sądowej.
Co znajduje się w opinii sekcyjnej?
Opinia z sekcji zwłok, rozumiana jako dokument sporządzony w związku z przeprowadzoną sekcją, składa się z kilku części. Choć schemat opinii wydawanych przez biegłych bywa różny, to mniej więcej przedstawia się on następująco:
Wstęp
Na początku umieszcza się szczegółowe dane osobowe zmarłego (oczywiście o ile są znane), znaną datę i miejsce śmierci, datę dostarczenia zwłok do Zakładu Medycyny Sądowej, dane osoby wykonującej badanie sekcyjne i ewentualnie osoby asystującej oraz dane prokuratora obecnego przy sekcji.
Wywiad
W tej części biegły opisuje na czyje zlecenie wykonuje sekcję oraz wstępnie wskazuje kiedy, gdzie i w jakich okolicznościach miało dojść do śmierci badanego człowieka.
Oględziny zewnętrzne
W tej części opinii biegłych opisuje najpierw wygląd zewnętrzny zwłok, ich masę, wzrost, obecność i lokalizację plam opadowych, znaki szczególne, tatuaże itp.
Następnie biegły opisuje kolejno wygląd, lokalizację, rodzaj, rozmiar i charakterystykę obrażeń zewnętrznych obecnych na poszczególnych częściach ciała, tj. głowie, szyi, tułowiu oraz kończynach górnych i dolnych. Opisuje się tutaj również ewentualną patologiczną ruchomość kończyn, czaszki, kręgosłupa szyjnego, żeber, czy klatki piersiowej (świadczącą o złamaniach).
Oględziny wewnętrzne
Po wykonaniu oględzin zewnętrznych zwłok, biegły przystępuje do oględzin wewnętrznych zwłok, dokonując mechanicznego otwarcia kości czaszki oraz powłok skórnych tułowia i kończyn (jeśli ich oględziny zewnętrzne wskazują na możliwość istnienia obrażeń wewnętrznych, np. w postaci załamania kości).
Podczas oględzin wewnętrznych opisuje się szczegółowo wygląd i urazy w obrębie poszczególnych części kośćca człowieka, a następnie w obrębie podskórnych tkanek miękkich i poszczególnych narządów, a także anormalną obecność i opis płynów (np. krwi) w płucach, jamie otrzewnej, oskrzelach itp.
Podczas oględzin wewnętrznych zwłok często pobiera się krew i mocz celem przeprowadzenia przez innych biegłych np. badań genetycznych, badań chemicznych na obecność alkoholu lub substancji psychotropowych albo środków odurzających, czy leków, a czasami także celem badań na obecność hemoglobiny tlenkowęglowej (te ostatnie zwłaszcza u osób, które zmarły podczas pożaru). Niekiedy pobierane są także wycinki mózgu, płuc, serca, wątroby, czy nerki jako rezerwa do ewentualnych badań histopatologicznych. Do badań na obecność alkoholu może być pobrane także ciało szkliste oka.
Opinia – wnioski
Kluczową częścią opinii sekcyjnej, znajdującą się na końcu, jest wskazanie przez biegłego:
- kiedy doszło do zgonu człowieka (jeśli nie można było tego dotychczas ustalić),
- co było przyczyną śmierci danego człowieka,
- w jaki sposób powstały poszczególne obrażenia ciała,
- w jaki sposób doszło do powstania poszczególnych obrażeń ciała, tj. od jakich narzędzi lub w jakich okolicznościach,
- kiedy powstały ujawnione obrażenia ciała,
- czy między określonym czynem (które może być przestępstwem) a śmiercią człowieka zachodzi związek przyczynowy oraz czy związek ten ma charakter bezpośredni czy pośredni,
- czy w wyniku dodatkowych badań stwierdzono obecność alkoholu w pobranym materiale.
Co zawiera opinia sekcyjna dotycząca ofiary wypadku drogowego?
Opinia z badania sekcyjnego zwłok osoby, która zmarła w wyniku wypadku drogowego, zawiera wszystkie wskazane powyżej informacje. Ponadto w sprawach dotyczących wypadków drogowych ze skutkiem śmiertelnym, we wnioskach końcowych opinii sekcyjnej z reguły znajduje się m.in. stwierdzenie o mniej więcej następujących treść: „zmiany urazowe powstały od działania z dużą siłą narzędzi tępych, względnie tępokrawędzistych w mechanizmie czynnym lub biernym i mogły powstać w czasie i okoliczności wypadku drogowego, którego dotyczy postępowanie.”
Niezależnie od powyższego, opinie sekcyjne wydane w sprawach wypadków drogowych często zawierają jeszcze inne kluczowe informacje, które pozwalają organom ścigania i następnie sądowi ustalić:
- czy osoba zmarła w momencie wypadku miała zapięte pasy bezpieczeństwa (jeśli jechała samochodem), czy obrażenia ujawnione podczas badania sekcyjnego wskazują na to, że osoba badana była kierowcą czy pasażerem pojazdu (jeśli w trakcie postępowania karnego zachodzą wątpliwości w tym zakresie), w jaki sposób względem nadwozia pojazdu usytuowana była osoba, która była pieszym albo rowerzystą i została potrącona przez pojazd.
Czy rodzina osoby zmarłej otrzymuje opinię sekcyjną?
Nie. O wydanie kserokopii opinii z sekcji zwłok należy zwrócić się na piśmie do prokuratury albo jednostki policji prowadzącej postępowanie. Opinia taka nigdy nie jest doręczana członkowi rodziny osoby zmarłej, jeśli nie złoży on pisemnego wniosku o sporządzenie kserokopii tego dokumentu. W sprawach karnych rodzina osoby zmarłej (najczęściej jeden członek rodziny, która w postępowaniu karnym wykonuje uprawnienia pokrzywdzonego) dostaje wprawdzie na początku śledztwa odpis postanowienia o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego z zakresu medycyny sądowej i przez to jest przekonana, że sama opinia również zostanie jej dostarczona. Tak się jednak nie dzieje, gdyż kserokopie jakichkolwiek dokumentów z akt sprawy karnej prokurator i policja wydaje wyłącznie na wniosek strony.
Do czego potrzebna jest opinia z sekcji zwłok?
Jak wskazałem już powyżej, opinia sekcyjna potrzebna jest do udzielania odpowiedzi na szereg kluczowych pytań zadanych przez prokuratora, w tym m.in. kiedy i w jakich okolicznościach doszło do zgonu człowieka, a przede wszystkim, czy między czynem potencjalnego sprawcy przestępstwa a zgonem osoby zmarłej zachodzi związek przyczynowy. Jeśli przykładowo w wypadku drogowym śmierć poniósł kierowca pojazdu, to nie można z góry przyjąć, że nastąpiło to w wyniku obrażeń odniesionych podczas tego wypadku. Może bowiem zdarzyć się tak, że kierowca podczas jazdy dostał zawału serca i w wyniku tego stracił panowanie nad samochodem, uderzając w drzewo albo w inny pojazd. W takiej sytuacji, jeśli opinia sekcyjna potwierdzi, że do zgonu kierowcy doszło na skutek zawału mięśnia sercowego, to prokurator nie będzie mógł ustalić, że nastąpiło to w wyniku wypadku drogowego.
Niezależnie od powyższego, opinia sekcyjna w zasadzie zawsze potrzebna jest do uzyskania odszkodowania (świadczenia pieniężnego) z polisy na życie osoby zmarłej albo z jej ubezpieczenia grupowego. Zakłady ubezpieczeń każdorazowo domagają się od osoby uprawnionej dostarczenia opinii z sekcji zwłok, która była ubezpieczona w danym towarzystwie ubezpieczeń.
Ile czasu czeka się na sekcję zwłok?
Sekcja zwłok przeprowadzana jest niezwłocznie po zabezpieczeniu zwłok – z reguły w ciągu kilku dni po dostarczeniu zwłok do zakładu medycyny sądowej.
Ile czasu czeka się na wydanie opinii z sekcji zwłok?
To zależy od zakresu obciążenia biegłego obowiązkami zawodowymi. Niestety w Polsce brakuje biegłych z zakresu medycyny sądowej, którzy na zlecenie organów ścigania przeprowadzają badania sekcyjne i wydają opinie sądowo-lekarskie. Z uwagi na braki kadrowe na wydanie samej opinii, tj. sporządzenie przez biegłego dokumentu, zawierającego opis oględzin i stwierdzonych obrażeń, czeka się od kilku tygodni do nawet kilku miesięcy. W sprawach dotyczących wypadków drogowych zdarzało się, że opinia z sekcji zwłok była dostarczana do prokuratury dopiero na końcowym etapie śledztwa, które przeciętnie trwa od 4 do 6 miesięcy.
Czy można sprzeciwić się sekcji zwłok?
Nie. Zwłoki ludzkie na gruncie przepisów Kodeksu postępowania karnego są traktowane jako istotny dowód rzeczowy we wszystkich sprawach dotyczących wypadków drogowych, nieumyślnego spowodowania śmierci czy zabójstw. Sprawcy takich przestępstw prokurator zawsze musze musi udowodnić, że na skutek jego czynu doszło do zgonu innego człowieka, dlatego też niemożliwe jest zrezygnowanie z przeprowadzania sekcji zwłok, nawet jeśli rodzina zmarłej bardzo się temu sprzeciwia.
Od momentu zabezpieczenia zwłok do momentu ich wydania rodzinie osoby zmarłej, dysponentem zwłok jest prokurator. To prokurator decyduje, czy sekcję należy przeprowadzić, jaki powinien być zakres badania sekcyjnego, na jakie pytania biegły patomorfolog powinien odpowiedzieć. Prokurator decyduje także w którym zakładzie medycyny sądowej i przez jakiego biegłego ciało osoby zmarłej zostanie poddane badaniu sekcyjnemu.
Kiedy po sekcji zwracane jest ciało zmarłego?
Zwłoki osoby zmarłej wydawane są niezwłocznie po przeprowadzeniu badania sekcyjnego. Prokurator wydaje wówczas zgodę na wydanie zwłok i wówczas firma pogrzebowa wskazana przez członków rodziny zmarłego może fizycznie odebrać zwłoki z zakładu medycyny sądowej.
Czy podczas sekcji zwłok wykonuje się zdjęcia?
Tak. W zdecydowanej większości przypadków sekcję zwłok dokumentuje się fotograficznie, zarówno podczas oględzin zewnętrznych, jak i wewnętrznych. Zdjęcia nie zawsze są jednak przekazywane do akt sprawy karnej, a jeśli są, to z reguły na płycie CD.
Czy w aktach sprawy karnej są zdjęcia z sekcji zwłok?
Z reguły nie. Jeśli podczas sekcji zwłok wykonano fotografie, to są one z reguły przekazane w zapieczętowanej kopercie albo na płycie CD, a w aktach umieszcza się tylko kilka zdjęć zwłok wykonanych podczas oględzin zewnętrznych. Zdarza się jednak (choć niezwykle rzadko), że wywołane zdjęcia zwłok, które wykonane zostały podczas oględzin wewnętrznych, są również umieszczone w aktach sprawy.
adwokat Marcin Wolski
Kancelaria Adwokacka Wrocław